Çok sevdiğim, fikirlerine ve ahlâkî duyarlılığına önem verdiğim birisi, bir arkadaşıma gerçekten
büyük bir yardımda bulundu. Bu, pek çok insanın kolay kolay göze alamayacağı ölçüde ciddi bir
fedakârlıktı. Ne yazık ki işler arzu edildiği gibi sonuçlanmadı.
Aradan bir süre geçtikten sonra yardım eden sahis şöyle dedi:
“Bu arkadaş bizim vakfa bağış yapmıyormuş. Baştan bilseydim kendisine yardım
etmezdim.”
Bu söz, âdeta başımdan aşağı kaynar su dökülmüş gibi hissettirdi. Çünkü o anda yapılan
yardımın anlamı bütünüyle değişmişti. Burada yardım yoluyla yeni bir sadakat satın alma çabası
yoktu. Fakat en az onun kadar sorunluydu: “Ben, benim kurumumla ilişkileri iyi olanlara yardım
ederim.” Demek ki belirleyici olan ihtiyacın büyüklüğü değil, kişinin kurumla ilişkisiydi. İnsan,
ihtiyacı sebebiyle değil, kuruma yakınlığı ölçüsünde yardıma layık görülüyordu.
İlk aklıma gelen, Bakara Suresi’nin 177. ayeti oldu. “Âyetü’l-Birr”, yani “İyilik Ayeti” olarak bilinen
bu ayet, gerçek iyiliğin yalnızca şekil, yöneliş ve görünür dindarlık olmadığını söyler. İyiliği; iman,
paylaşma, ibadet, ahde vefa ve zorluklar karşısında sabırdan oluşan bütünlüklü bir ahlâk olarak
tarif eder. İnsanın sevdiği maldan yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, yardım
isteyenlere ve özgürlüğünden mahrum bırakılanlara vermesini ister.
Ayetin burada dikkat çeken tarafı, yardım edilecek kişiler için herhangi bir kurumsal aidiyet şartı
koymamasıdır. “Sizin vakfınıza bağış yapanlar”, “partinizi destekleyenler” veya “ileride size
faydası dokunacak olanlar” denilmez. Ölçü, insanın bizden olup olmaması değil, ihtiyaç içinde
bulunmasıdır. Kur’an’ın koymadığı bir mensubiyet şartını yardıma eklemek, iyiliği dinin emrinden
çıkarıp kurumun çıkarına bağlamaktır.
İyiliğin Aidiyet Sınırı
İnsanın önce ailesini, yakın çevresini ve doğrudan sorumluluk taşıdığı kişileri gözetmesi
anlaşılabilir, hatta çoğu zaman ahlâkî bir vazifedir. Fakat kurumsal yakınlığı insanî ihtiyacın
önüne geçirmek başka bir şeydir. Bu durumda yardım, ihtiyaç sahibine yönelen merhamet
olmaktan çıkar; kurumla iyi ilişkinin sağladığı bir imtiyaza dönüşür.
Böyle bir anlayış insanları açıkça iki sınıfa ayırır: Kurumla ilişkileri iyi olduğu için yardımı hak
edenler ve aynı sıkıntıyı yaşadığı hâlde “bizden” olmadığı için görmezden gelinenler. Oysa
yoksulluğun mezhebi, çaresizliğin cemaati, yetimliğin partisi yoktur. Acı, kurumsal kimlik kartı
taşımaz.
Elbette hiçbir kişi veya kurum dünyanın bütün ihtiyaçlarını karşılayamaz. Kaynaklar sınırlıdır ve
öncelik belirlemek kaçınılmazdır. Fakat önceliğin ölçüsü ihtiyaç, yakın sorumluluk ve yardımın
sağlayacağı gerçek fayda olmalıdır; kuruma bağlılık derecesi değil. Kurumla iyi geçinmeyi
yardımın örtülü şartına dönüştürmek, insanî dayanışmayı bir mensubiyet ayrıcalığına indirger.
Yardım mı, Kurumsal Dayanışma mı?
Kendi çevremize sahip çıkmak tabii bir dayanışmadır; iyiliğin imtihanı,
çevremize ait olmayan insanın acısını da görebilmektir.
Bir kurumun kendi mensupları arasında dayanışma kurması yanlış değildir. Dernekler, vakıflar
ve cemaatler üyelerinin ihtiyaçlarını gözetebilir. Fakat bunun adı, dürüstçe, iç dayanışmadır.
Yalnızca kendi çevresine yönelen desteği evrensel iyilik gibi sunmak doğru değildir.
İyilik iddiası, kurumun sınırını aşabildiği ölçüde sahicidir. Eğer aynı derecede muhtaç iki
insandan birini sadece kurumumuza yakın olduğu için seçiyorsak, yaptığımız tercihin
merkezinde insan değil kurum vardır. Merhametin yerini mensubiyet, ihtiyacın yerini ilişki, Allah
rızasının yerini kurumsal aidiyet almıştır.
Bu anlayış zamanla iki ayrı insanlık ölçüsü üretir: “Bizden olanlar” ve “bizden olmayanlar.”
Bizden olana yardım vazife, bizden olmayana uzatılan el ise kaynak israfı sayılır. Gerçek ahlâk
tam da bu sınırda başlar. Kendi çevremize sahip çıkmak tabii bir dayanışmadır; iyiliğin imtihanı,
çevremize ait olmayan insanın acısını da görebilmektir.
Bugün veren, yarın yardıma muhtaç olabilir. Hayatın değişkenliği karşısında hiçbirimizin sürekli
veren tarafta kalacağına dair bir güvencesi yoktur.
Allah Namına Verilmeyeni Almamak
Ustad Said Nursî, Birinci Söz’de bu meseleye yalnızca veren açısından bakmaz; alan insana da
açık bir ölçü koyar:
“Allah namına vermeliyiz. Allah namına almalıyız. Öyle ise, Allah namına vermeyen
gafil insanlardan almamalıyız.”
Bu ifade, yardım ahlâkını tek taraflı olmaktan çıkarır. Allah namına vermek, nimetin asıl
sahibinin Allah olduğunu bilerek vermektir. Veren kişi kendisini malın mutlak sahibi ve yardım
ettiği insanı da kendi lütfuna muhtaç bir borçlu gibi göremez. O, sahip olduğu nimetin yalnızca
emanetçisi ve ulaştırıcısıdır.
Ustad baska bir yerde bu tehlikeyi daha açık anlatır: Veren kişi kendi adına verdiğinde
yardımının içine “zımnî bir minnet” yerleştirir; alan da nimetin gerçek sahibine ait şükrü yalnızca
görünürdeki sebebe yöneltirse hata eder. Demek ki sorun yalnızca kaba biçimde başa kakmak
değildir.
Bu durumda Allah namına verilmeyen yardımı reddetmek nankörlük değildir. İnsanın haysiyetini,
iradesini ve manevi bağımsızlığını korumasıdır. Çünkü her kabul edilen yardım masum değildir;
bazı yardımlar bir yarayı kapatırken insanın boynuna görünmeyen bir tasma geçirir.
Ancak bu ölçü, gerçekten muhtaç olan insanı yardımdan mahrum bırakacak katı bir kurala
dönüştürülmemelidir. İnsan zaruret içindeyse nimeti veren kişinin şahsi mülkü ve lütfu olarak
değil, Allah’ın rahmetinden gelen bir imkân olarak kabul eder; şükrünü nimetin gerçek sahibine
yöneltir. Reddedilmesi gereken nimet değil, nimetin arkasına saklanan sahiplik, minnet ve
tahakküm iddiasıdır.
Ustadin’ın ölçüsü nettir: Veren kendisini nimetin sahibi, alan da kendisini o kişiye veya kuruma
borçlu görmemelidir.
İyiliğin En Zor İmtihanı
Gerçek iyilik, bir insanın hangi gruba mensup olduğunu sormadan onun ihtiyacını görebilmektir.
Yardım ettiğimiz kişinin bizim gibi düşünmesini, kurumumuza bağlanmasını veya çevremize
hizmet etmesini şart koşmamaktır.
Bakara Suresi’nin 177. ayeti bize yalnızca iyiliğin ne olduğunu öğretmez; iyilik zannettiğimiz
davranışların arkasındaki niyeti de açığa çıkarır. Bir davranış dışarıdan son derece cömert
görünebilir; fakat muhatabına görünmeyen yükümlülükler yüklüyorsa ahlâkî değerini
kaybetmeye başlar.
Gerçek iyilik, bir insanın hangi gruba mensup olduğunu sormadan onun ihtiyacını görebilmektir.
Yardım ettiğimiz kişinin bizim gibi düşünmesini, kurumumuza bağlanmasını veya çevremize
hizmet etmesini şart koşmamaktır. Çünkü insan, bir vakfın bütçe kalemi, bir cemaatin taraftarı
veya bir yapının insan kaynağı değildir; yaratılışı gereği başlı başına değerdir.
Belki de kendimize sormamız gereken en dürüst soru şudur:
Biz insanlara gerçekten Allah rızası için mi yardım ediyoruz; yoksa yalnızca kurumumuzla
ilişkileri iyi olanları mı iyiliğe layık görüyoruz?
İyiliğin en ağır ve en sahici imtihanı, hiçbir zaman “bizden” olmayacağını bildiğimiz bir insana da
yardım edebilmektir. Bunu yapamıyorsak iyilikten değil, yalnızca kendi mahallemizi finanse
etmekten söz ediyoruz demektir.
Allah, gerçekten iyi olan insanların sayısını artırsın ki Allah namına vermeyenlerin
yardımına ve minnetine mecbur kalmayalım.
Foto: Md. Jihad Hossen