Bismillahirrahmânirrahîm.
Müslüman bir insanın hayatında belki de en çok tekrar ettiği cümle “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla” şeklinde tercüme edilen Besmele’dir.
Yemeğe onunla başlar, bir işe girişirken onu söyler, mektuplarımızın ve kitaplarımızın başına onu yazarız. Ancak bu ifade zamanla, üzerinde düşünülmeden tekrarlanan bir başlangıç cümlesine dönüşebilir. Oysa kelimelerin anlamı üzerinde durulduğunda Besmele’nin yalnızca bir dua ya da bereket talebi olmadığı aynı zamanda insanı bağlayan ağır, ahlaki bir sorumluluk taşıdığı görülür.
Çünkü Besmele’nin merkezinde tek bir misyon vardır:
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla başladığım hiçbir iş, O’nun rahmetine aykırı olamaz.
Bu cümle, Besmele’nin bütün anlamını birleştiren ana ilkedir. Geri kalan her şey bu ilkenin açılımıdır.
Nasıl ki hukuk adına adaletsizlik, hekimlik adına insanı iyileştirmek yerine zarar vermek mümkün değilse; Rahmân ve Rahîm olan Allah adına da ‘merhametsizlik’ mümkün değildir.
Çünkü bir şey adına hareket etmek, sadece o ismi kullanmak değil; onun temsil ettiği ilkelere bağlı kalmaktır. Allah ile kul arasında bir akittir, senin adınla senin adına yaraşır şekilde hareket edeceğim demektir.
“Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleriyle başlayan bir davranış, zulüm ve haksızlık üretiyorsa, Besmele’nin iddiasıyla çelişmiş olur. Bu nedenle Allah’ın adını bir işin başına koymak, o işi otomatik olarak meşru hâle getirmez. Aksine mesuliyeti artırır”
Hukuk, adaleti yok ettiğinde kendi anlamını inkâr eder. Hekimlik, iyileştirmek yerine zarar ürettiğinde varlık sebebini kaybeder. Aynı şekilde Allah’ın Rahmân ve Rahîm isimleriyle başlayan bir davranış, zulüm ve haksızlık üretiyorsa, Besmele’nin iddiasıyla çelişmiş olur. Bu nedenle Allah’ın adını bir işin başına koymak, o işi otomatik olarak meşru hâle getirmez. Aksine mesuliyeti artırır. Çünkü Besmele, yapılan işi meşrulaştıran bir mühür değil; Allah’ın rahmet isimleriyle uyumunu tartan bir ölçüdür.
Zulmü, Allah adına yapmak, zulmü adalete dönüştürmez; merhametsizliği din adına yapmak, onu dindarlık hâline getirmez.
Besmele’de önce Rahmân, sonra Rahîm ismi gelir.
Klasik tefsirlerde Rahmân, Allah’ın bu dünyada mümin-kâfir ayrımı yapmaksızın bütün varlığı kuşatan rahmetini ifade eder.
Güneş doğarken kimlik sormaz, yağmur yağarken inanca bakmaz, hava ve su belirli bir gruba tahsis edilmez. Hayatın temel nimetleri herkesi kuşatır.
“Rahmaniyet ilkesi adalet, merhamet ve insan onurunu aynı zeminde birleştirir. Müslümana başka, gayrimüslime başka adalet olmaz. Kendi grubuna hukuk, dışarıdakine keyfîlik uygulanamaz. Yakın olana merhamet edip başkasına zulmetmek, Besmele’nin taşıdığı Rahmân ismiyle çelişir”.
Buradan çıkan temel ilke şudur:
Rahmân’ın rahmeti kimlik sormuyorsa, Rahmân adına yapılan davranış da kimlik sormamalıdır.
Rahmaniyet ilkesi adalet, merhamet ve insan onurunu aynı zeminde birleştirir. Müslümana başka, gayrimüslime başka adalet olmaz. Kendi grubuna hukuk, dışarıdakine keyfîlik uygulanamaz. Yakın olana merhamet edip başkasına zulmetmek, Besmele’nin taşıdığı Rahmân ismiyle çelişir.
Çünkü adalet ancak herkes için istendiğinde adalettir; merhamet ancak sınır tanımadığında merhamettir.
Rahîm ismi ise daha derin bir sorumluluğa işaret eder.
Klasik yorumlarda Rahîm, Allah’ın özellikle müminlere yönelik ve ahirette de devam eden hususi rahmetiyle ilişkilendirilir.
Buradan çıkan temel ilke şudur:
Besmele ile yapılan iş, insanın yalnız dünyasını değil, ahiretini de mamur etmek zorundadır.
Çünkü bir insana dünyada kazandırılan her şey, onun iyiliğine olmayabilir. Makam verip ahlakını zedeliyorsak, servet verip kul hakkına sürüklüyorsak, aslında zarar veriyoruz demektir.
Bu yüzden “Rahîm olan Allah’ın adıyla” hareket etmek, yalnızca “Bugünü değil, aslolan Ebed yurdunu kazandırmalıdır. “Bu yaptığım, insanın Allah karşısındaki hesabını nasıl etkiliyor?” sorusunu sormaktır.
Bediüzzaman Said Nursî’nin ifadesiyle “Bismillah her hayrın başıdır” ve aynı zamanda İslâm’ın nişanıdır.
İslâm, selâm ve selâmet kökünden gelir; yani esenlik, güven ve barış demektir.
Bu nedenle Besmele’nin “İslâm nişanı” oluşu şu sonuca bağlanır:
Besmele ile başlayan bir aksiyon, insanlara güven üretmek zorundadır.
Çünkü Allah adına yapılan iş merhamet üretir; İslâm adına yapılan iş emniyet üretir.
Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla yapılan hiçbir iş merhametsiz, adaletsiz ve güvensiz olamaz.